این ایام که رقیمه [۱] کریمه به توسط جناب مستطاب آقای حاجی شیخ علی بابا سلمه الله، زیارت شد ایشان را خواستم و خصوصیات حالات را پرسیدم. خیلی از مراحم کامله امتناناتی داشتند. اما غریب آن است این وقایع حادثه [۲] را، می‌گفتند ابداً آنجا آثاری ظاهر نشده و با وجود مثل حضرتعالی [۳] بزرگواری، اهالی فارس که اول مصدر غیرت و فتوت شدند و بر عامه اسلامیان معنی مردانگی و ثبات را خاطرنشان کردند و به واسطه تظلمات و پاداری [۴] آنها، مردم دارالخلافه به شور شوری افتادند و این نور شریعت و تمدن و ملت‌پرستی و دین‌داری و معدلت و مساوات و اتفاق دولت و ملت و اتحاد کلمه، آفاق را روشن کرد و بر اقطار ایران که ظلمات جهل، بصائر و ابصار [۵] را پوشانده بود مبرهن و آشکار نموده که غیر از ظلم و نفاق چیز دیگری هست که نامش عدل و اتفاق باشد و بعد از آن‌که دیگر اثری از اسلام و اسلامیان و دین و عجم و ایران نمانده و روح خلایق که ثروت و صنعت و امنیت باشد هم از میان رفته و خلق، گدا و فانی صرف شده و دول خارجه، این اکله ساعه و لقمه لمحه [۶] را نزدیک بود فرو برند و اسمی از دین و ملت محمدی صلی الله علیه و آله باقی نگذارند، بحمدالله دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد. نظر عنایت الهی و شفاعت حضرت حجةاللهی واسطه و وسیله اعلاء لواء شریعت گردید. مردم عراقی و آذربایجانی به یک زبان مجلس شورای ملی خواستند و قلب مبارک اعلیحضرت اقدس شهریاری خلد الله تعالی ملکه مرآت تجلی حقایق گردیده، ملهم [۷] شدند برای تسجیل [۸] و اثبات این امر، و به اختیار خود سعی و جهد فرمودند و نام بزرگشان را در قرون و اعصار و ممالک و امصار [۹] به اعلی مدارج بزرگواری باقی گذاشتند. ملاحظه بفرمایید، محاسن مجلس شورای ملی و مشروطیت را به هزار کتاب نمی‌توان گنجانید. از بدو اسلام که معدودی اعراب بیش ایمان نیاورده بودند، به همین ترتیب شوری و مشروطیت که اساس دین ما بر آن است، در ظرف ده بیست سال قصور قیاصره [۱۰] و کنوز اکاسره [۱۱] را دارا شدند و نور اسلام در تمام روی زمین ساطع گردید و اگر معاویه آن تیغ خلاف را در بین مسلمین نیانداخته بود تا ده سال دیگر متنفسی [۱۲] نمی‌ماند جز آن‌که اسلام اختیار می‌نمود. باری، فعلاً مختصری از منافع آن را عرضه می‌دارم تا بعد به تفصیل جسارت شود: اول. سابقاً در مقابل دول خارجه که دندان طمع تیز نموده بودند، اعلیحضرت ظل‌اللهی چند فوج معدود بی‌استعدادی بیش نداشتند؛ اما امروز بحمدالله سی کرور لشکر مستعد متفق مجاهد در مقابل می‌توانند بنمایانند؛ یعنی مجموع ملت، محامی [۱۳] و مدافع خواهند بود. ثانیاً. قبل از این، اوقات دولت در معارضه ملت، و ملت در مقاومت با دولت می‌گذشت و هردو به تسارع [۱۴]، یکدیگر را ضعیف نموده و دشمنان خارجی، هردو را مقهور و مأکول می‌نمودند [۱۵]. امروز هر دو پشت یکدیگر شده، دزد بیرونی را از خانه می‌دوانند. ملاحظه فرمایید اگر دزدی به خانه‌ای فرود آید که همه خواب باشند کسی هم اگر بیدار شده از ضعف حرکت ننماید، جز آن است [که] همه متاع خانه را غارت و آنها را به قتل می‌رساند؟ ولی اگر همه از خواب، بیدار و معاضد [۱۶] باشند، دزد وارد نمی‌شود و اگر وارد شد فوراً بیرون می‌رود خجل و منفعل. ثالثاً. مسلم است در اصلاح مقاصد و ترقیات ملت و دولت، هزار رأی مستقیم که منتخب و منتقد [۱۷] از ده کرور آراء مخلوق باشد بهتر است از یک رأی مبتلا و اسیر در دست اهواء فاسده و اغراض باطله و دوست‌گدازی و دشمن‌نوازی که تمام اوقات خود را اگر به حفظ خود بپردازد مکفی [۱۸] نیست، چه رسد که ملت و مملکت را نگاهدارد. رابعاً. وقتی اختیار امور و احکام و آراء در دست یک نفر باشد به اختیار مطلق، از آنچه موجب مخاطرات و مهالک [۱۹] ممالک اسلامی باشد باکی ندارد؛ زیرا رقیبی در مقابل نمی‌بیند و خود را فعال مایشاء می‌داند؛ مثل سابقین برای جلب نفع شخصی، دین و ایمان و ناموس و دولت و ثروت خلایق به باد می‌دهد، به رشوه‌ای که از داخله و خارجه می‌گیرد مخلوق را فانی صرف می‌نماید. اما وقتی مجلس وکلاء و جماعت باشد چون فرد فرد مجلس مراقب یکدیگر هستند ممکن نیست دیگر به رشوه و ملاحظه و اغراض فاسده، کسی خیانت در دین و دولت کند. فلان وزیر، دریای خزر را نگوید «یک قاشق آب‌گندیده چه قابل است بخشیدیم!» [۲۰] دیگری مرو و سرخس را به قمار شب و خمار صبح به باد ندهد [۲۱] و هکذا فعلل و تفعلل [۲۲]. خامساً. هر روز این جمعیت آراء [۲۳] برای اصلاح فاسدی، مصمم [۲۴] است؛ بدعتی را رفع می‌نمایند و سنتی را وضع می‌کنند و تجارت و زراعت و فلاحت و صناعت ایران را رواج می‌دهند و سالی صد کرور مکنت این خلق گدا را که خارجه می‌برد به ترویج صنایع داخله [خود]، نخواهند گذارد بیرون برود؛ بلکه عوض، صد کرور هم هرساله از خارج به داخل می‌آورند. علاوه، کشف معادن و اصلاح طرق و ابداع [۲۵] کارخانجات خواهد شد. امور زندگی و مسافرت و تجارت، خیلی آسان و این مردم که نصف آنها به گدایی می‌گذرانند، همه دارای شغل و کار و تمول [۲۶] می‌شوند و مثل سایر ممالک، گدا، اکسیر [۲۷] خواهد شد. ششم. سابقاً اشخاصی که واسطه حل و عقد امور بودند، محض نفع شخصی خود، دولت را از ملت منزجر و بری [۲۸] ساخته و ملت را از دولت ترسانده و به اصطلاح آب را گل می‌نمودند [تا] ماهی بگیرند و فایده از این رهگذر می‌بردند که رعایا را کرورها خراب نمایند تا خانه خود را آباد کنند. ولی امروزه وکلای مجلس، موظف به وظایف ملت هستند و می‌دانند اگر خیانتی به موکلین خود نمایند، هم معزول و هم بدنام می‌شوند. حتی‌المقدور سعی در آبادی ملت و مملکت و رعیت خواهند نمود. هفتم. قبل از این، ارکان [۲۹] دولت، خود را در ایران فی‌الواقع عاریه‌نشین و موقتی می‌دانستند و اطمینان به ثبات و دوام سکونت خویش نداشتند و تصور می‌نمودند عن‌قریب از ملکیت و ید [۳۰] آنها خارج می‌شود؛ لهذا هرچه مقدورشان بود از سنگ و چوب بنیان خانه کنده و بریده و می‌بردند که این نتیجه عاجل است، و واقعاً خانه خود را به دست خود خراب می‌نمودند. امروزه می‌فهمند این خانه ملک طلق ابدی خودشان است، لابد سعی در آبادی و تعمیر آن خواهند فرمود. هشتم. کارگزاران ایالات سابقه چون اختیار امور را به دست یک نفر می‌دیدند بستگی و روابط خود را با آن نفر حتی‌المقدور محکم نموده و در محل فرمانفرمایی خود هرچه اراده می‌کردند می‌بردند و می‌خوردند و ظلم جاری بود و مطمئن بودند از مؤاخذه؛ زیرا وقتی هزار یک اعمال آنها بعد از عمری به گوش آن یک نفر وزیر می‌رسید، او را به تعارف و هدیه مختصری راضی و ساکت نموده؛ ولی وقتی مجلس وکلا باشد هر ساعت خبر اعمال کارگزاران ایالات کوچک اقصی بلاد و قراء هم به عرض مجلس خواهد رسید و دیگر زبان دویست هزار نفر و پانصد [هزار] نفر را محال عادی است به رشوه ببندند و باب ظلم بالطبع مسدود خواهد شد. نهم. غالب تنزلات [۳۱] این مدت ماها از ناامنی بود که فلان تاجر، یا زارع یا صاحب پول، یا صاحب علم، یا هنر، آنچه را داشت از خوف رؤسای دولت و متغلبین [۳۲] مملکت، مکتوم [۳۳] می‌داشت و چه ثروت‌ها بیکار و بیفایده، اندک اندک از مایه خورده و تلف می‌شد. ولی امروزه که تأمین [۳۴] داده خواهد شد، هرکس آنچه مال و هنر دارد به کار انداخته، روز به روز در نما و تزاید می‌شود. این را محسوس نمایم که فرضاً مثل سابق نخواهد بود که از شخص اول دولت تا ادنی [۳۵] طبقه خلایق، آنچه داشته باشند به بانک‌های خارجه بدهند و از ایران بیرون نمایند، و اصل و نفع آن را دیگران بخورند و در دست آنها جز کاغذی [۳۶] نباشد نقاشی به خط فرنگی، که یک صندوق از آن کاغذها را به ما بدهند و مملکت ما را تصاحب نمایند و چه تلفات و اتلافات در میان خواهد بود؛ بلکه امروزه که تأمین حاصل شد، اگر افراد رعیت، نفری بیست تومان روی هم گذارند پانصد کرور پول، خدا می‌داند در ایران چه خرابی‌ها آباد، چه تجارت‌ها وسیع، چه صنایع دایر، چه معادن کشف، چه ابواب خرجی مسدود و طرق نفع، مفتوح [۳۷] خواهد شد. یا در هر بلدی شاید بیست هزار نفر هستند که اوقات عمرشان را صرف این می‌نمایند [که] برای حفظ خود یا بردن مال دیگر، سالی را مراقب باشند تا یک روز در کوچه، فلان امیر را ببینند، تعظیمی کنند [و] به این نحو تلف عمر عزیز می‌نمایند. ولی وقتی تأمین شد و حکم مساوات و معدلت، جاری، همه آسوده شده دنبال آن می‌روند [شاید که] برای خود شغلی و صنعتی پیش‌گیرند و درستکاری جلوه دهند و ترقی بدهند خود و ابناء [۳۸] وطن خود را، مکنتی به راه حسابی زیاد نمایند و معرفتی کامل کنند. دهم. دول بزرگ خارجه تمام همتشان را صرف می‌نمایند جهت جامعی برای اتحاد کلمه و اتفاق آراء رعایای خود تحصیل نمایند. بعد از کرورها تجربه و حک و اصلاح، وطن را که امر اعتباری است جسته‌اند و چه اندازه حب وطن را در انظار، عظیم نموده و جلوه می‌دهند. شهید وطن را به نام نیک ابدی می‌ستایند و علت آن است که اولا، آنها چندان ثبات و قوامی در دین خود ندارند و اهمیتی به دین و مذهب نمی‌دهند مابین خودشان؛ ثانیاً، در ممالک آنها ادیان مختلفه و مذاهب متشتته [۳۹] از گبر [۴۰] و یهود و بت‌پرست و نصاری و غیره... بسیار است. هرگاه دین را مصدّر نمایند به اختلاف مذاهب، اختلاف در امورشان پیدا خواهد شد [و] کلمه متفقه جمع نمی‌شود؛ ولی ایران که نعمت خداداد دارد و تمام به یک دین هستند و قوامی هم دارند و کتابی مثل قرآن و احکام متقنی [۴۱] از شرع مطهر در دست، اگر این مشروطیت و مجلس شورای ملی کاملاً جاری گردد و میزان شرع پیش آید، دولت و ملت ایران طفلی است [که] یک شبه راه صدساله می‌رود. ترقی را به جایی می‌رساند که هزار سال دیگر، خارجه آرزوی آن را به گور خواهند برد. باری مجال بیش از این نداریم. تلک عشرة کاملة [۴۲] متوقعم به وصول عریضه، حضرتعالی هم زودتر در صدد تشکیل مجلس و انتخاب منتخبین برآمده که از دیگران عقب نیفتند. **پاورقی‌ها:** [۱] نوشته، نامه [۲] به وجود آمده [۳] منظور حاج میرزا ابراهیم مجتهد شیرازی، عالم نامدار شیراز است. [۴] پایداری [۵] بصائر و ابصار: بینایی‌ها و دیدگان [۶] اکله ساعه و لقمه لمحه: غذای مختصری که به اندازه یک چشم به هم زدن تناول شود. اشاره به ایران آن دوران است. [۷] الهام یافته [۸] تثبیت، استوارکردن [۹] ممالک و امصار: ولایات و شهرها [۱۰] قصور قیاصره: کاخ‌های امپراتوران (روم) [۱۱] کنوز اکاسره: گنج‌های پادشاهان (ایران) [۱۲] نفس‌کش، زنده [۱۳] حمایت‌کننده [۱۴] به تسارع: به شتاب، به سرعت [۱۵] مأکول می‌نمودند: می‌بلعیدند [۱۶] همیار [۱۷] برگزیده [۱۸] کافی [۱۹] جمع مهلکه: محل‌های هلاکت [۲۰] گفته منسوب به حاج میرزا آقاسی نوری، صدراعظم محمدشاه قاجار (۱۲۵۰- ۱۲۶۴ ق)، که اشاره به اعطای امتیازی در دریای مازندران به روس‌ها دارد. [۲۱] اشاره به میرزا حسین خان سپهسالار (۱۲۴۳-۱۲۹۸ ق) است که در زمان صدارت خود، از حقوق مسلم ایران بر بخارا، ماوراء خزر و دشت ترکمان گذشت. [۲۲] و هکذا فعلل و تفعلل: و نیز به همین گونه. [۲۳] جمعیت آراء: اتفاق نظر، وحدت نظر [۲۴] در اصل: مسلم [۲۵] ایجاد [۲۶] توانگری [۲۷] کمیاب [۲۸] دور، برکنار [۲۹] بزرگان، کارگزاران [۳۰] دست [۳۱] نزول کردن‌ها، عقب‌ماندگی‌ها [۳۲] حاکمان زور [۳۳] پنهان [۳۴] ایجاد امنیت [۳۵] پایین‌ترین [۳۶] منظور اسکناس است که از نظر مردم آن زمان در مقابل سکه‌های رایج، فاقد ارزش بوده است. [۳۷] گشوده [۳۸] فرزندان [۳۹] پراکنده [۴۰] زرتشتی [۴۱] متقن: استوار، درست [۴۲] عشره کامله: ده روز روزه واجب، مخصوص حاجیانی که قادر به قربانی کردن نیستند. در اینجا اشاره به ده بند ذکر شده است.