و از کسب‌های حرام، عمّال ظالمین شدن است که در قیامت در سراپرده‌هایی از آتش می‌باشند تا هنگامی که مردم از حساب فارغ شوند، پس با ظالمین ایشان را در جهنّم اندازند. و اگر تواند نامشروع به عمل نیاورد و متمکّن از امر به معروف و نهی از منکر باشد، مانع ندارد قبول عمّالی ایشان به این که خدمت ایشان را بکند؛ چه، کفّاره خدمت سلطان قضاء، حوایج اخوان است، به امید قضاء حوایج اخوان مَهما امکَن[۲] نماید و همچنین امر به معروف و نهی از منکر، مهما امکن بکند. و اگر نتواند، به قضاء حوایج اکتفا نماید. و همچنین اگر نتواند که قضاء حوایج نماید، به امر به معروف و نهی از منکر مَهما تَیسَّر[۳] اکتفا نماید؛ و اگر هیچ از اینها میسّر آن نباشد، اگر سبب می‌تواند شد که ظالم ظلم ننماید به این خدمت که می‌نماید آن ظالم را یا آن که به این خدمت، سبب تخفیف ظلم کردن آن ظالم شود، مانع ندارد خدمت او کردن، بلکه در این صورت‌ها که گفته شد مانع ندارد، ظاهراً واجب است که خدمت او را بکند به جهت تحصیل این امور واجبه. و اگر عمّالی ایشان را نمودن، خدمت ایشان نباشد بلکه امور دیوان باشد،اگر داند که خود هرگاه قبول نماید مهما امکن امور را موافق شرع و عدالت انجام می‌دهد و اگر دگران به جای او متوجه شوند، ظلم زیاد می‌شود و مؤمنان متضرر می‌شوند زیاده؛ در این صورت مانع نیز ندارد که متوجه شود، بلکه بسا باشد که واجب شود بر او؛ چه، تواند ضرر بسیار از مردم دفع کند و به امر به معروف و نهی از منکر بسا باشد که قادر باشد و همچنین ظالم را مهما امکن از ظلمش مانع شود و به حالش آورد؛ چه، هر یک از اینها باعث وجوب می‌شود، چه جای آن که همه جمع شوند. و در این صورت چیزها که از مردم برای ظلم گرفته می‌شود تحت ید خود نیاورد احتیاطاً که مبادا مشغول‌ذمه شود به دادن به صاحبش. و اگر ظالم به جبر رجوع نماید عمّالی را به او، هرگاه خوف ضرر عِرضی[۴] یا جانی یا مالی یا اذیت که نتواند متحمل شد داشته باشد نسبت به خود یا دیگری از شیعیان، در این‌صورت کار ظالم را انجام دادن می تواند سوای آن که پای خون درمیان آید مثل کُشتن جزماً[۱] و زخم زدن احتیاطاً که اینها را نکند؛ بلکه در صورت‌های سابقه نیز البته مباشر خون نشود، بلکه مباشر عِرض نیز نشود، بلکه مباشر ضرب و اهانت‌ها نیز نشود؛ و الله اعلم؛ چه، امر بسیار مشکل است و خصوص صورت‌ها از فقیه باید پرسیده شود تا چه نحو بر او ظاهر شود. و احتیاط آن است که آنچه به دست او آید از جهت کارِ دیوان کردن و حرام نباشد با برادران دینی بالسّویه[۲] قسمت نمایند. حاشیه میرزای شیرازی خوف ضرر دیگر از شیعیان بر سبیل اطلاق محقق جبر و اکراه، موجب جواز انجام دادن کار ظالم بر سبیل اطلاق نیست.[۳] **پاورقی‌ها:** [۱] آقا محمد باقر اصفهانی، معروف به وحید بهبهانی [۲] مهما امکن: هر چه ممکن است. [۳] هر چه میسر است [۴] آبرویی [۵] به طور قطع و یقین [۶] به صورت مساوی [۷] تحفه خاقانیه (حقوق دول و ملل)، ص ۱۴۵ - ۱۴۸.