آغاز نقطه اصلاحات از چهار محل معیّن است: نخستین اداره معارف؛ دومین، اداره مالیه؛ سومین، اداره عسکریه[۱]؛ چهارمین، فلاحت[۲]. از چندین سال به این طرف، پاره‌ای مکاتب ابتدایی در ایران احداث شده به اسم مدرسه طرز جدید. پاره‌ای پادریان[۳] امریکایی و انگلیسی هم با آنها مخلوط شده‌اند و تنها چهار لفظ فرانسوی و انگلیسی را علم نامیده‌اند، و اگر مختصری هم مطالب ابتدایی ریاضیات را فراگرفته باشند، فقط حاصلش انکار مذهب و بدرود دیانت و امانت بوده، هرگاه، یکی دو نفر از روی فطرت پاک، خودکشی کرده و یکی از شعب علم را تکمیل کرده باشند، فلان بچه نه ساله امرای موروثی هرگز نگذاشتند این مردم تربیت یافته در یکی از اداره‌جات راه و رخنه پیدا نمایند. امروز برای مردم عقب‌مانده ایران، بالمرّه فرصت تکمیل زبان خارجه نیست که چندین سال، معطل تکمیل زبان بشویم و آنگاه که شروع به علوم لازمه کار نماییم هم، کاملاً از عهده برنیاییم؛ بلکه امروزه ایران دارای علمای دو زبان تکمیل کرده است؛ بلکه این دو زبان، در حقیقت زبان پدر و مادر اطفال ملت است: عربی و فارسی. مصر و بیروت معدن کل علوم جدیده است که سراسر به زبان خود ترجمه کرده‌اند. فعلاً باید کل فنون را از آنها و از همت زبان خارجه‌دانان در آن به زبان فارسی ساده ترجمه کرده و شایع نموده و امیدی تغیٌرناپذیر هم، در قانون اساسی معارف به جهت محصلین علوم قرار داد. و آن قدر در ذیل این فصل مهم، فداکاری مالی و جانی لازم است که از تصور ما ملت خارج است. تحصیل صنایع که در ذیل معارف است، از تشکیل مدارس علمیه مشکل‌تر است؛ چه،که: هیچ حلوایی نشد استاد کار تا که شاگرد شکرریزی نشد در تمام عالم، نخستین موج ترقی از قلب پاک اشراف ملت حرکت جوهریه کرده، کجایند جوانان اشرافی که دامن همت به کمر زده، لباس چرم و کرباس پوشیده بروند در کارخانجات قماش‌بافی و توپ‌ریزی و بلورسازی و قندسازی و غیره، ذغال‌کشی نمایند تا استادکار بشوند؟ خواهی گفت: شرکت ملی، تدارک همه گونه کارخانجات می‌کند و به وطن می‌آورد. جوانان با ذوق می‌روند عملگی می‌نمایند. گویم: زهی سعادت، لکن وقتی این کارخانجات ثمر دارد که اداره فلاحت وطنی، تهیه پنبه و لوازم کارخانجات را از قبیل زراعت وافر چغندر و فراهم داشتن احجار بلوری و گِل چینی و فلز برای کارخانجات توپ‌ریزی دولتی کرده باشد؛ نه اینکه پنبه از امریکا و فلز از فرنگ و شکر و چغندر از مارسیل و روسیه حمل نمایند که روس یا انگلیس بتوانند از تنخواه مصنوع[۴] حمل از ممالک خود با تنخواه ساخته شده در مرکز ایران رقابت نمایند و کارخانجات ما را مسدود نمایند. بلی، هر وقت فلاحت و معادن و غیره را تکمیل کردیم، البته کارخانجات وطنی به حال ما صرفه دارد و هرگونه ترتیبی که ژاپون در این باب داده به حال ما مناسب است. امروزه، باید جوانان غیور مهاجرت نمایند و کسب صنایع جدیده را از مرکز کنند؛ بلکه زنده مسلمین از این بیشتر شربت احتضار از قند و شکر صنعت‌کفار ننوشد و مرده آنها کفن از کارخانجات یهود نپوشد. آخر حیا و غیرت، دو گوهر شریف است. **پاورقی‌ها:** [۱] وزارت جنگ [۲] وزارت کشاورزی [۳] کشیشان [۴] کالای ساخته شده # مفتاح التمدن...، ص ۲۷ - ۲۹.