اگر ملت بزرگ ایران که زاید بر پنج هزار سال است کوس [۱] شاهنشاهی در عالم کوفته است، به ظلمت جهل و نادانی‌گرفتار نبودند صعالیک [۲] فرنگ بدین‌گونه بر آنها چیره و خیره نمی‌شدند. ملت و دولت ایران نباید به خوشامد و چاپلوسی خودْغرضان، مغرور شده، خود را در مقتضیات، مستغنی بداند. مثلاً بعضی از طلاب کم‌تجربه را دیده‌ایم که به دانستن چهار اصطلاحات فقهیه و صرف و نحو، در ایوان دانش و معرفت، جایگاه خود را از صدر، بالا بلکه فوق عرش [۳] اعلی می‌دانند؛ غافل از این‌که دانستن اصطلاحات فقهیه، صِرف علم به تکالیف شرعیّه و این دانش، هر متشرّعی را لازم است و صرف و نحو، فهمیدن نکات زبان است و این علوم در تمام مذاهب و ادیان، مروَّج [۴] و موجب مزیّت نیست و در ملل خارجه هیچ‌گونه اهمیت ندارد. سبب اهمیتش در ملت ما همانا جهل عامه است. تعجب در این جاست که تکالیف شرعیه خود را دانستن که به مصداق قول صاحب شریعت مطهره، «طَلبُ العلم فریضةٌ علی کلَّ مؤمنِ و مؤمنةٍ» [۵] فخر می‌نمایند و حال آنکه بر هر متشرعی لازم است. پس اگر من تکلیفات شرعیّه خود را دانستم، مایه فخر من نیست بلکه آن کسانی که نمی‌دانند، مایه شکستشان است. مقصود ما العیاذ بالله اهانت علمای اسلام کثرالله امثالهم که مایه برکت ارض می‌باشند نیست، بلکه مقصود آن است که دانش مسائل شرعیّه، لازمه اسلام بوده و هر مسلمانی که نداند به سزای خویش خواهد رسید. همان خوف و رجاء شرعیّه به جهت آن علوم، سایقی [۶] است بزرگ؛ لهذا کوشش ما باید در علومی باشد که زمانه اقتضای آن را دارد. علاوه بر این، تعلیم سایر علوم، تبایُن و تباعُدی [۷] با تعلیم علوم شرعیه ندارد؛ چنانچه ملت نصارا [۸] با ید طولایشان در قاطبه علوم، مسائل شرعیّه خود را روز به روز قوّت داده تا به درجه‌ای که، اول درجه مذهب شدند. لاریب [۹]، قوّت دین منوط به قوّت متدینین است و امروزه تعلیم علوم مقتضیات زمان، موجب سلطه و استیلای اهل آن مذهب، و شوکت و عظمت اهل مذهب، مایه ترقی مذهب است. باری منظور از دانش و بینشِ ملت، افرادی چند نمی‌باشد؛ یعنی تا عامه ملت و قاطبه افرادِ امت، دم از دانش و بصیرت نزنند، آن ملت ترقی نتواند کرد. **پاورقی‌ها:** [۱] طبل [۲] جمع صعلوک: دزدان [۳] در اصل: عُشر [۴] رواج یافته [۵] بر هر مرد و زن مؤمن آموختن علم واجب است. [۶] سایق: محرک، سوق‌دهنده [۷] تباین و تباعُد: اختلاف و دوری [۸] ملت نصاری: مسبحیان [۹] بدون شک