کشور خاور[۱] شده است خسته و بیمار خسته چنان از هجوم نکبت و ذلت کش[۲] نرهاند به جز عنایت داور. خیز و برایش یکی طبیب به دست آر بسته چنان در کمند محنت و آزار کش نجهاند به جز توجه دادار کشور اسلام گشته سُخره[۵] کفار خوار و زبون از جفای مردم خونخوار عافیت، آن سو فتاده از برِ بیمار شرع نبی از کجا بیابی آثار غیرتی ای وارثان حیدر کرار ای فضلای خداپرست نکوکار بهر خدا همتی به چاره این کار خود نه شمایید ماه ما به شب تار؟ روز قیامت جواب احمد مختار؟ ایمان اینک نژند مانده و اَفگار[۸] گشته مشوّش خیال مردم دیندار صارِم[۱۰] دین را به چهره بر شده زنگار مملکت روس در گذشته ز تاتار ساحت مشرق[۳] شده ضمیمه مغرب[۴] ادو دین خدا خوار گشت و مرد خدا ماند کار، گذشته است از علاج و مداوا دین خدا را کجا نشانه توان یافت همتی ای حارِسان[۶] ملت بیضا[۷] ای علمای بزرگوار هنرمند بهر خدا فکرتی به داروی این درد خود نه شمایید راه ما به‌سوی حق؟ گر نشتابید سوی چاره چه گویید اسلام اینک غریب مانده و مهجور گشت مُشوّه[۹] جمال دین پیمبر آینه شرع را نشسته به رخ، زنگ خاک بریتانیا به هند رسیده است برمه و چین و سیام[۱] گشته مسخّر عهد مسیح است و روز ملت ترسا چند شود مُختفی[۷]، دقایق احکام؟ رسم مدارس کنید و نشر جراید ما همه سرمست و دشمنان همه باهوش ما همه مدهوش و سست و تنبل و کاهل رخنه به دیوار ما فکنده بداندیش کاپ[۲] و اورانژ[۳] و بوئر[۴] شده‌است نگونسار دور صلیب[۵] است و وقت بستن زُنّار[۶] چند بُوَد مُنْطَوی حقایق اخبار[۸]؟ سوی معارف روید و در پی آثار ما همه در خواب و حاسدان[۹] همه بیدار دشمن، هشیار و چست و چابک و عیّار ما نگران بر رخش چو صورت دیوار[۱۰] **پاورقی‌ها:** [۱] کشور خاور: مشرق زمین [۲] که او را [۳] ساحت مشرق: کشورهای مشرق زمین [۴] ضمیمه مغرب: تحت تصرف کشورهای غربی [۵] مقهور، زیردست [۶] نگهبانان، محافظان [۷] ملت بیضا: دین اسلام [۸] آزرده [۹] زشت [۱۰] شمشیر تیز و بُرنده [۱] نام پیشین کشور تایلند [۲] ایالتی در افریقای جنوبی [۳] ناحیه مرکزی افریقای جنوبی [۴] بوئرها ساکنان هلندی‌الاصل افریقای جنوبی بودند که توانستند با تلاش افرادی چون پل کروگر، مملکت خویش «بوئر ترانسوال» را از مستعمرات بریتانیا جدا ساخته و مستقل سازند (۱۸۸۱). آنها همواره از پیشرفت بریتانیا در سرزمین‌های افریقای جنوبی نگران بودند. پس از کشف طلا در مناطق بوئرها، استعمارگران انگلیسی بدانجا هجوم بردند که موجب بروز جنگی در ۱۸۹۵ میان آنها و بوئرها گردید. بوئرها با کشور آزاد اورانژ اتحاد نظامی بستند و با استعمارگران انگلیسی مبارزه کردند، اما سرانجام در ۱۹۰۲ رسماً تسلیم قوای انگلیس شدند. [۵] دور صلیب: کنایه از چیرگی مسیحیان بر دیگر اقوام و مذاهب است. [۶] کمربندی که مسیحیان ساکن سرزمین‌های اسلامی در گذشته مجبور بودند به کمر آویزند تا از مسلمانان ممتاز گردند. منظور شاعر این است که به دلیل چیرگی مسبحیان، امروزه باید مسلمانان زنار ببندند. [۷] پوشیده [۸] چند بود... اخبار؟ : تا کی حقایق معارف دینی پنهان خواهد ماند؟ [۹] بدخواهان، بداندیشان [۱۰] دیوان کامل ادیب‌الممالک فراهانی، ج ۱، ص ۲۸۵ - ۲۸۶.