سؤال: اهل‌هدایت را به چه نشان توان شناخت و اهل‌ضلالت را به چه علامت؟ آیا ضابطه‌ای هست که به آن امتیاز میان فرقه ناجیه و فِرَق هالکه[۱] توان نمود یا نه؟ جواب: بلی، هر یک از فریقین را علامت‌ها و نشانه‌هاست که به آنها از دیگران ممتازند. اما اهل‌هدایت: نشانه علمای ایشان آن است که اکثر قولشان موافق فعل است و اکثر عنایت ایشان به تقویت و مراقبت قلب و اهتمام به علوم باطن و معرفتِ طریق آخرت و سلوک آن، و بحث در مَفسَدات اعمال و مشوّشات قلوب. مایل به تَرفّه[۲] در مَطعَم و مَلبَس[۳] و تجمل در اساس و مسکن نیستند، بلکه خواهان اقتصاد[۴] و اکتفا به اقلّ زادند.[۵] همواره حزین و مُنکَسرالقلب[۶] و مرتاض در باطن، و مَزّاح و خوش‌خو و متواضع در ظاهر، از دنیا مُعرض[۷] و از سلاطین منقبض[۸] و مُسارَعت[۹] به فتاوی را غیر متعرض، مگر در حال اضطرار و انحصار. و در آن وقت نیز جوابی که می‌گویند، مطابق به قرآن و حدیث اهل‌بیت علیهم السلام می‌باشد، و به عقل خود در آن تصرفی نمی‌کنند. و اگر حکم آن مسئله از قرآن و حدیث به ایشان نرسیده باشد یا مختلف رسیده باشد، در آن توقف می‌نمایند و امر به احتیاط می‌فرمایند. و اعتماد ایشان در علوم بر بصیرت و صفای دل خود است نه بر تقلید آباء و اسلاف سوای تقلید پیغمبر (ص). و همیشه از مُحدَثات امور[۱۰] مجتنب‌اند و اگر چه جمهور عصر[۱] بدان متفق باشند؛ چه، اتفاق اکثرین، اعتماد را نشاید. وَإِن تُطِع اَکثَرَ مَن فِی الارض یُضِلّوکَ عَن سَبِیل اللهِ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَنَّ وَإِن هُم إِلَّا یَخرُصُونَ.[۲] و چون در اعمال و اخلاق ایشان نظر می‌کنی، اکثر آنها را شبیه به اعمال و اخلاقی می‌یابی که از حضرات ائمه معصومین (ع) منقول است. همواره تفتیش از احوال پیغمبر(ص) و اهل‌بیت آن حضرت (ص) و سیرت آن حضرات و کیفیت سلوک ایشان در راه حق می‌نمایند تا به ایشان تشبّه و اقتداء نمایند؛ چنان که از پیغمبر (ص) پرسیدند که فرقه ناجیه کدامند؟ فرمود: «آنان که بر آنند که من و اصحاب من بر آنیم». و مراد از اصحاب اهل‌بیت است؛ چنان که در حدیث دیگر تصریح به آن شده است. و همانا در شأن اهل این طریق گفته آن کس که گفته: «سالکان این طریق، غرق دریای یقین‌اند؛ هر چه شنوند و بینند، حق شنوند و حق بینند؛ صفحه ادراکشان از حرف غیرپاک و سرای ایشان در قدم [هر] بی‌سر و پا خاک باشد؛ آئینه دل ایشان زنگ و باده توحیدشان رنگ ندارد». غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است و نشانه عوام اهل‌هدایت آن است که در اعمال و اخلاق، تشبّه به امثال این علما می‌نمایند و مسائل دینیه خود را از ایشان فرا می‌گیرند و محبت ایشان می‌ورزند و خدمت ایشان می‌کنند و در قیامت نیز با ایشان محشور خواهند بود؛ چنان که در حدیث آمده: یُحْشَرُ المَرءُ مَعَ مَن أَحَبَ. و اما اهل‌ضلالت: نشانه علمای ایشان بر خلاف اینهاست. اکثر فعل‌شان مخالف قول‌شان است. و اکثر مَهامّ[۴] شان به تحصیل علومی است که در دنیا به کار می‌آید و سبب زیادتی مال و جاه و تقرب سلاطین می‌شود. همیشه مایل به ترفّه در مَطعَم و مَلبَس و تجمل در اثاث[۵] و مسکن و غیر آن می‌باشند. رغبت تمام به مناظره و مجادله و غلبه بر خصم و اِفحام[۶] و الزام می‌دارند و نفی علما و اولیا بسیار می‌کنند و ستایش خود به تصریح و تعریض[۱] در مجالس و محافل می‌نمایند. خوشحال، خندان و فرحان[۲] به حسب باطن، و بدخو و غلیظ و متکبر در ظاهر می‌باشند. و رغبت و جرأت تمام در فتوی می‌دارند و مسارَعت و مبادرت به آن می‌نمایند و جواب مسائل از پیش خود و رأی مستنبط از اصول موضوعه امثال خود می‌گویند، یا از مجتهدین نقل می‌کنند که معلوم ایشان نیست که آن مجتهد، آن را از کجا گفته و مُسنَدش چیست و خود چه قِسم کسی بوده است. یا می‌گویند این مسئله، اِجماعی[۳] است، یا فلان فقیه در فلان کتاب گفته که این اجماعی است و نمی‌دانند اجماع چه معنی دارد و علم به آن چگونه حاصل می‌تواند شد و مستند آن در این مسئله چیست و کدام است و اکثر علما تابع محدثات امور و بدَع[۴] مشهور نزد جمهورند. چون در اعمال و اخلاق ایشان نظر می‌کنی اثر بعید و مباین اعمال و اخلاق منقوله از اهل‌بیت(ع) می‌یابی و هرگز پروای دانستن سیرت ایشان ندارند و اگر حرفی از آن مقوله به گوش ایشان رسید می‌گویند ایشان معصوم بوده‌اند، ما کجا و تشبه به ایشان از کجا؟ و همانا در شأن امثال ایشان گفته آن کس که گفته: «جمعی افسار تقلید از سر بیرون انداخته، فطرت اصلی را سرنگون ساخته‌اند، نفی اولیا و درویشان بسیار کنند و هر چه به گوش ایشان برسد انکار کنند. به ظواهر نبوت و توابع آن قانع نباشند و از خود سخن چند بیهوده، تراشند نه طبعشان گذارد که با سر تقلید روند و نه توفیقشان باشد که بوی تحقیق شنوند مُذبذبینَ بَینَ ذلِکَ لا إلی هؤلاءِ و لا إلی هؤلاء.[۵] از بهر فساد و جنگ جمعی مردم در مدرسه هر علم که آموخته‌اند کردند به کوی گمرهی خود را گم فی القبر یَضُرُّهُم و لا یَنفَعَهُم[۶] و علامت عوام ایشان آن است که در اعمال و اخلاق، تشبه به امثال ایشان کنند و مسائل دینیه خود را از ایشان فراگیرند و محبت ایشان ورزند و خدمت ایشان کنند و در قیامت با ایشان محشور خواهند بود. و هر که از علما و عوام به فرقه اوّلی نزدیکتر است، در صفات و اخلاق به هدایت اَقرَب[۱] است؛ و هر که به فرقه ثانیه نزدیکتر است به ضلالت اَقرَب. و آنها را درجات متفاوت است به حسب حال درجات بهشت، و اینها را درکات مختلف است به حسب درکات دوزخ؛ و همیشه انواع آزار از اینها به آنها می‌رسد و صبر می‌کنند و از حق سبحانه و تعالی اجر آن امید می‌دارند. رگ رگ است این آب شیرین آب شور در خلایق می‌رود تا نفخ صور[۲] **پاورقی‌ها:** [۱] هلاک شونده، گرفتار نابودی [۲] آسوده زیستن [۳] مطعم و ملبس: خوراک و پوشاک [۴] صرفه‌جویی [۵] اقل زاد: کمترین توشه [۶] منکسر القلب: شکسته دل [۷] اعراض‌کننده، رویگردان [۸] فروگرفته، برکنار [۹] شتاب ورزیدن [۱۰] محدثات امور: امور تازه و نو که ناپسند و مغایر سنت‌های مقبول باشد. بدعت‌ها [۱] جمهور عصر: عموم مردم زمان [۲] سوره مبارکه انعام، آیه شریفه ۱۱۶: اگر از اکثریتی که در این سرزمین‌اند پیروی کنی، تو را از راه خدا گمراه سازند، زیرا جز از پی گمان نمی‌روند و جز به دروغ سخن نمی‌گویند. [۳] انسان با کسی که دوست می‌دارد محشور می‌شود. [۴] امور مهم [۵] در اصل: اساس [۶] ساکت کردن، خاموش کردن [۱] با کنایه سخن گفتن [۲] شادان [۳] اجماع از اصول چهارگانه فقه اسلامی و به معنی اتحاد کلمه فقهای اسلامی در مسئله‌ای خاص است. [۴] جمع بدعت [۵] سوره مبارکه نساء، آیه شریفه ۱۴۳: سرگشتگان میان کفر و ایمانند نه با اینان و نه با آنان. [۶] در قبر به ایشان زیان وارد می‌شود و سودی برایشان نخواهد داشت اشاره است به سوره مبارکه مبارکه بقره، آیه شریفه ۱۰۲. [۱] نزدیکتر [۲] «راه صواب» در: ده رساله، ص ۱۳۱ - ۱۳۵.