تا زمان شیخ طوسی تقیه کم بود و هر کس اظهار هر مذهبی که داشت می‌کرد تا آن که علمای عامه [۲] به خلیفه گفتند که: «مذاهب بسیار شده است؛ می‌باید چند مذهب را مقرر سازیم و بر آن اجماع کنیم و مذهب غیر آن را از کسی قبول نکنیم». چون وزرا، بعضی شافعی بودند و بعضی مالکی، زرها توجیه [۳] کردند. و سید مرتضی [۴] (رضی الله عنه) نیز قرار داد که صدوپنجاه هزار تومان بدهد که مذهب شیعه نیز ظاهر بوده باشد و خود گفت که، من صدهزار تومان از مال خود می‌دهم شما پنجاه هزار تومان بدهید. [اما] شیعیان تقصیر [۵] کردند. از آن جهت که اینها [۶] اعتباری ندارد و ما همیشه مذهب خود را آشکار داشته‌ایم و این خلیفه که می‌رود این معنی برطرف خواهد شد و عنقریب است که صاحب‌الامر (ص) ظاهر خواهد شد. و حکمت الهی نیز اقتضا کرده بود که این مذهب مخفی باشد تا اظهار آن بر وجه کمال به دست پادشاهان صفویه انار الله تعالی برهانهم، بوده باشد؛ اگر چه در آن زمان، آل‌بویه پادشاهان ایران بودند و شیعه بودند اما نتوانستند که رفع خلفا کنند، با آن که سعی بسیار نمودند نشد و ایشان نتوانستند که با وجود خلفا[ی عباسی] مذهب شیعه را رواج دهند؛ اگر چه آن زمان علمای شیعه از حد و حصر [۷] متجاوز بودند و اطراف عالم از ایشان پر بود. و از کتب ابن‌بابویه و شیخ طوسی و شیخ نجاشی ظاهر می‌شود که استادان ایشان که یگانه آفاق بودند، بسیار بوده‌اند، چه جای دیگران. [۸] **پاورقی‌ها:** [۱] معروف به مجلسی اول [۲] اهل‌سنت [۳] حواله دیوان کردن [۴] سید مرتضی (۳۵۵ - ۴۳۶ ق)، ملقب به «علم‌الهدی»، از نقبای سادات علوی و از علما و نویسندگان و بزرگان شیعه. از آثارش می‌توان از امالی، الشافی، و انتصار یاد کرد. [۵] کوتاهی کردن [۶] منظور، قول‌ها و وعده‌ها [۷] شمارش [۸] لوامع صاحبقرانی، ج ۱، ص ۴۷۷.