قال امیرالمؤمنین (ع): لِکلّ دَولَهِ بُرهَهٌ لِکلّ ناکِثِ شَبهَهٌ: برای هر دولتی مدتی است متناهی و زایل. برای هر شکننده عهد و پیمانی، تَلبیس[۱] و مشتبه شدن حقی است به باطل. ممکن است - والله یعلم - که مراد به فقره شریفه، اَولی این باشد که هر دولتی را مدت و اجل و نهایتی است به تقدیر عزیز علیم که بدون انقضای آن زایل نمی‌گردد، مانند دولت بنی‌امیه - علیهم اللعنه - و این فقره، تسلّی شیعیان آن حضرت - علیه السلام - باشد که ظهور دولت حق را دیر می‌شمردند و از تسلط اهل باطل دلتنگ می‌بودند؛ و نیز ممکن است که مراد این باشد که هر دولت را مدتی است که البته منقضی می‌شود و به نهایت می‌رسد و اشاره بر بی‌بقایی دنیا و دولت‌های این عاریت‌سرا، و این که به اندک مدتی این اعتبارات چند روز به باد فنا می‌رود و به بنای دول این جهانی خلل‌ها می‌رسد. اما فقره ثانیه؛ پس آن تنبیهی است بر این که هر که راه حق و طریق واضح را ترک نموده، به راه ضلالت می‌رود و دست از عهد الست برمی‌دارد و نکث[۲] بیعت خدا و رسول و ائمه هدی سلام الله علیهم می‌نماید، بنای آن بر شبهه‌ای است که شیطان در دل او می‌اندازد و خواهش‌های نفسانی و علاقه‌های جسمانی، آن شبهه را در نظر او مستحکم می‌سازد؛ زیرا که نفس اماره به محبت دنیا مجبول[۳] است و ابلیس لعین به امداد او مشغول، مانند تلبیسات و شبهات غاصبین حق خلافت علیهم اللعنه که گفتند چون حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بسیاری از اشراف عرب را کشته، به آن سبب دل‌ها به او میل ندارد و خلافت او امر امت را به اختلال می‌آرد؛[۴] و گاه گفتند که او دوست قوم و قبیله خویش است و گاه گفتند که دَعّابه[۵] و مزاح او از مهابتی که در خلافت می‌باید بیش است.[۶] پس سبب نکث بیعت ایشان این شبهات و تلبیسات بود که پیش آوردند و به آن، مردان را تابع خود کردند و مانند این شبهات در هر عصر و هر حال می‌باشد؛ چنانچه اکثر دنیاپرستان در هر جا و هر کس اعتباری دیدند، در ساعت به او می‌پیوندند و عهود و مواثیق می‌بندند و خود را از خاصان و یکرنگان او می‌شمارند و جزو لاینفک او می‌گردند و چون نقصانی در آن جلال یا زوالی به اقتضای زمانه در آن اعتبار و اقبال روی نماید، همان روز بر می‌گردند و به دیگری می‌پیوندند و همچنین تا دم واپسین. و شبهات این جماعت بسیار و نظم و نثر از عرب و عجم در این باب بیشمار است.[۷] **پاورقی‌ها:** [۱] پوشاندن حقیقت [۲] شکستن [۳] سرشته [۴] بی‌مناسبت نیست این گفته عثمان را نقل کنیم که وقتی با امام علی علیه السلام درگیری لفظی داشت خطاب به او گفت: من چه کنم که قریش شما را دوست ندارد. شما در روز بدر هفتاد نفر از آنان را که چهره‌شان چون زمرد می‌درخشید به قتل رساندید. [۵] شوخی [۶] این اتهام نادرستی بود که خلیفه دوم بر امام زد و گفت: «فیه دعابه» این نبود مگر از اخلاق آن خلیفه که درشتخویی را لازمه ریاست می‌دید. در این باره ر.ک: تاریخ المدینه، ج ۲، ص ۸۸۰. [۷] بقا و زوال دولت ...، ص ۴۹، ۵۰.