در بیان حالات سعادت آیات برخی از علمای اعلام نجف اشرف که با حقیر مورخ، معاصر می‌بوده‌اند. قدس الله ارواحهم و طیب مضاجهم میرزا محمدحسن شیرازی، از جمله علمای مبرزین معاصرین، مرحوم مبرور خلدمقام الحاج میرزا محمدحسن الشیرازی، الحسینی - رضوان الله علیه - بودند. و این بنده ایشان را در سامرا زیارت نمودم که در اواخر در آن مکان قدسی نشان، رحل اقامت افکنده بودند. و آن جناب شخصی بود معتدل‌القامه و حسن‌الصوره و سفید چهره و محاسن تمام سفید، سیدی بودند ستند و عالمی بودند معتمد، در سامره سکونت فرموده بودند. و به جهت وجود آن حضرت، قریب یکصد نفر از معتبرین طلاب در خدمتش در سامرا ساکن شده بودند. و مجلس درسی داشتند و قبل از شروع به درس قدری از مقتل از بحارالانوار روضه خوانده، بعد از آن شروع به تدریس کرده، افاده می‌فرمودند. و غالب اوقات همان شال کمربند خود را بر سر به عوض عمامه پیچیده و با همان عمامة مولوی می‌نشستند، مگر در حین تدریس که دستار بزرگ بر سر می‌گذاشت. و آن حضرت در اول امر در نجف تشریف داشته‌اند و از تلامذه ارشد مرحوم شیخ مرتضی، الانصاری - طاب ثراه - بودند و گویا از صاحب جواهرالکلام هم مختصر تلمذی کرده بودند. و اوقاتی که در نجف بودند هم به حسب‌المقدور همیشه مایل به انزوا و اعتزال [۳] بوده و از کثرت مراوده و معاشرت با مردم تجنّب داشتند؛ چنانچه مرحوم مغفورالحال المعظم حاجی میرزا ابراهیم - طاب ثراه - به این بنده حکایت فرمود، که آن جناب چندان مایل به عزلت و گوشه‌نشینی، و خُمول [۵] بودند که برخی از طلاب بوالفضول نجف به آن حضرت نسبت تصوف همی دادند و با این نسبت به میرزا طعن همی نمودند. و به جهت وجع [۶] بایی که داشت خیلی کم در سامره به حرم مشرف می‌شد، مگر در دفعات معینه و اوقات خاصه. و سبب رفتن ایشان از نجف اشرف به سامره این بوده که در آن اوقات دولت عثمانی تازه در عراق عرب عسکر گرفتن [۱] را معمول نموده بود و قرار دولت بر این بود که قرعه به اسم هرکس بیرون می‌آمد ناچار آن شخص یا باید شش سال لباس عسکریه و سلاح پوشیده و خدمت بنماید، و با پنجاه و یک عدد [۲] لیره عین عثمانی فِدیه [۴] بدهد و ردیف گردد. و این معنی بر اعراب خیلی سنگین و ناهموار بوده، لهذا \[برای این که\] وجه هنگفتی را که لازم بود به دولت داده و از عسکری، خلاص شوند، بنا گذاشتند که آن وجه را از حضرات علماء و مجتهدین نجف دریافت نمایند. لاجرم مابین خودشان تقسیم کرده به هر یک از آقایان قسمتی تعیین کرده و از آن جمله گویا دویست، سیصد لیره هم به اسم مرحوم میرزا می‌نویسند و مطالبه می‌نمایند. میرزا از \[پرداخت\] آن وجه امتناع کرده و می‌فرمایند که من از خود پولی و ثروتی ندارم که به این قبیل موارد داده باشم. و مال امام - علیه السلام - را که محل مخصوصی دارد به ایشان نتوانم داد. از این جهت اشرار و الواط نجف از میرزا رنجیده شده و با آن جناب بنای تعدی و غارت و شلتاق می‌گذارند و شبانه بر دولتسرایش رفته، در \[خانه‌اش\] را نفت ریخته و آتش می‌زنند. از این سبب میرزا از اهل نجف رنجشی پیدا کرده و در یکی از وقفات به کربلا مشرق شده و از کربلا هم به سامره تشریف می‌برند. و در آن محل که جای خوش آب وهواست - اگرچه دهی مختصر بوده - با جمعی از خواص و شاگردان خود اقامت می‌نماید و بعد از سکونت میرزای مرحوم، شهر آباد گردیده و روز به روز آبادتر شده بود. مدرسه بسیار خوب و حمام مردانه و زنانه و دکاکین و کاروانسراها به جهت نزول [۷] زوار ساخته و پرداخته نمودند. و نفوذ حکم آن مرحوم به درجه‌ای رسیده بود که دولت همه دخانیات را به رجی [۸] نام فرنگی، به چند میلیون اجازه داده بود و به امضای دول اجنبیه رسانیده، چون ملت ایران و مستخدمین دولت از مسلمانان مایل به این معامله نشده و مداخله فرنگی را در داخله ایران تصویب نمی‌نمودند، لهذا مراتب را به مرحوم میرزا رسانیده و آن جناب تلگرافی متحدالمآل [۹] به عموم اسلامیان بلاد کرده بودند به این مضمون که: «شُرب توتون و تنباکو در امثال این زمان حرام و در حکم محاربه با امام زمان است». به محض انتشار این امر از میرزا، در طهران قلیان‌ها و چوپوق‌ها را شکسته و از قهوه‌خانه‌ها و مجامع مردم به کلی برداشتند، حتی در خانه خود شاه هم قلیان‌ها را می‌شکستند و در حرمخانه‌اش اجتناب می‌نمایند. مرحوم ناصرالدین شاه چون قضیه را بدین سختی دید چاره ندید جز این که مبالغی خسارت قبول کرده و آن کونتورات رجی را بهم زدند. می‌توان گفت که ریاست و نفوذ آن مرحوم از مرحوم شیخ مرتضی \[انصاری\] هم گذشته بود. تا هند و پنجاب و کشمیر و عرب و عجم همگی تقلید وی را کرده بودند. و در حین وفات میرزا، قریب پانزده هزار جمعیت از عشایر عرب و اهل کاظمیه و کربلا ریخته، جنازه‌اش را از سامرا الی نجف همه جا تخت روان را بر روی دست و دوش‌ها گرفته بیاوردند و ابدأ نگذاشتند که به مالی و حیوانی حمل نمایند. و از سامره تا نجف پنج منزل، قریب سی فرسخ مسافت است. و در حین وفات، سن شریفش به هفتاد رسیده بود. **پاورقی‌ها:** [۱] عسکر گرفتن: سربازگیری [۲] در اصل: عدت [۳] گوشه‌گیری [۴] مالی که برای واخریدن جان خود بدهند. [۵] گمنامی [۶] بیماری، درد [۷] ورود [۸] معرب وژی: نام کمبانی عاقد قرارداد توتون و تنباکو با دولت ایران [۹] متحدالمآل: بخشنامه