در سنوات سابقه اگر یک وقتی دانایان ملت و بزرگان مذهب، ما را به اتحاد و اتفاق می‌خواندند و از نفاق و شقاق تحذیر می‌کردند و برای رفع بدعتی یا دفع ظلمی محتاج به هیئت جامعه می‌شدند تمام فرمایشات آنها را حمل بر اغراض شخصیه آنها می‌کردیم و کورکورانه به نحو فاعلیة بالقسر[۱] یا به عبارت ساده مثل تازی[۲] که به زور به شکار برود، به اندازه‌ای همراهی می‌کردیم و دنباله این همراهی اجمالی هزارگونه کلمات ناشایسته درباره آن بزرگواران می‌گفتیم و هزار رقم توقعات خارج از شأن خود و ایشان از ایشان داشتیم. ولی امروزه که چشم تمام ماها باز و گوش همه شنوا است می‌بینیم که اقدامات علماء اعلام و حجج اسلام درین امر مشروع جدید، نیست الا برای نفع عمومی و رفاهیّت برادران مذهبی. و می‌شنویم که در استقرار این مشروع، نفعی برای اشخاص علما نیست بلکه ضرر شخصی برای آنها محقّق است؛ زیراکه امروز حاکم و ضابط[۳] و غیره، بالنسبه به آنها تعدی نمی‌تواند بکند بلکه تا اندازه‌ای هم ملاحظه می‌کند و قلم اجحاف از آنها مرفوع است.[۴] ولی پس از استقرار این امر و اجراء قانون مساوات، حال آنها و ما در اینگونه امور به یک طریق و یک میزان خواهد بود و عمل حاکم و ضابط در خصوص اخذ حقوق دیوانی با همه ماها علی‌السویه خواهد بود. پس چرا آن حمیّتی[۵] که باید به خرج داده شود نمی‌دهیم و آن غیرتی که باید بروز داد، داده نمی‌شود؟ خواهیدگفت: دیگر چه‌کنیم؟ ماکه هفته‌ای دو روز به قدر سیصد نفر در مسجد نو حاضر می‌شویم، آقایان را هم که با صلوات به انجمن ملی چهل ستون می‌بریم، دیگر ایستادگی از این بالاتر و حمیت از این بهتر؟ بلی، شما بیچاره‌ها که این کارها می‌کنید و می‌کردید قابل تمجید هستید ولی کار سیصد هزار جمعیت را سیصد نفر نمی‌تواند انجام بدهد. کار رئیس از نوکر ساخته نمی‌شود، قوّتی که در همراهی بزرگان بلد است در همراهی مستضعفین نیست که متحرک به حرکت غیر و ساکن به سکون دیگران هستند. در ایران سه شهر است که در عرض یکدیگر هستند: طهران، تبریز، اصفهان. همراهی و حمیت اصفهان وقتی معلوم می‌شود که مقابلگی با تبریز و طهران کند. آیا وکلاء اصفهان همان سه چهار نفر بودند که رفتند؟ چرا سایر وکلا را نمی‌فرستند؟ اگر اقدامات یک نفر یا دو نفر معهود[۱] نبود هنوز یک نفر هم از اینجا حرکت نکرده بود. اگر حمیت دینیّه دارید این کار، اسباب ترقی دین شماست. اگر طالب خلاصی از ظلم و تعدّی هستید این عمل، اسباب رفاهیّت شماست که بزرگان تبریز و طهران قراری در امر گوشت و نان داده‌اند شما بزرگان این شهر هم قرار می‌دهید فی‌الجمله فقرا را آسوده کنید. آقایان طلاب طهران، انجمن اتحادیه دارند. هفته‌گذشته در مسجد سپهسالار جمع بودند، یکی از آن میان نطقی کرده بود که حاصل او اینست که: ایّها الناس یکی از مطالب راجع[۲] به استبداد و آزادی اینست که در زمانی که جنگ روس و ژاپون[۳] شروع شد به سرداران و سربازان روس می‌گفتند:کجا می‌روید؟ می‌گفتند: جنگ ژاپون، به حکم که؟ به حکم امپراطور. برای چه؟ نمی‌دانیم، ما مأموریم. به ژاپونی‌ها می‌گفتند: کجا می‌روید؟ می‌گفتند: جنگ روس. به حکم که؟ به حکم ملت ژاپون. برای چه؟ برای حفظ ملت. اثر نطق این دو طایفه آنکه هرگاهی که بیرق روسی می‌افتاد روس‌ها فرار می‌کردند. می‌پرسیدند: چرا فرار می‌کنید؟ می‌گفتند: بیرق امپراطور خوابیده و اگر بیرق ژاپونی می‌خوابید فرار نمی‌کردند. می‌گفتند: بیرق خوابیده ولی ملیّت من نخوابیده. من ملت ژاپون هستم، تا زنده‌ام باید از خود دفع شر دشمن کنم، من نوکر بیرق نیستم. شما ملت بی‌غیرت بی‌شرف که شش هزار سال است به استبداد مانده‌اید[۴] هنوز هم... حالا من بنده عرض می‌کنم که خوب است تفکر در این کلمه نمائید و ببینید که باید از برای شرف و ناموس همراهی کرد و باید دولت را قوی‌کرد و با ملت متحد کرد تا ثمراتی که ژاپونی‌ها از ملاحظه ملیت‌گرفتند بگیریم و ان‌شاءاللّه ما هم آب‌های رفته را به جوی آریم. ترسم آزرده شوی ورنه سخن بسیار است. اطلاعات زیاد است ولی هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد. عجالتاً از بزرگان این شهر، از تجّار و اشراف و طلاب و کسبه خواهشمندیم که در همراهی علماء اعلام بکوشند و مابقی وکلا را روانه‌کنند و بیشتر از این، اسباب سرشکستگی این شهر را فراهم نکنند. استدعای دیگر از پاره‌ای محترمین آنکه اسباب اختلاف کلمه پدید نکنند و مردم را به خود واگذارند، دامن بر آتش نفاق نزنند، آب را گل‌آلوده نکنند که ماهی به دامشان نخواهد افتاد بلکه تا بتوانند هیئت جامعه را تقویت کنند و از خدا بپرهیزند. اقتضائات امروز با سابق خیلی فرق دارد. سابق اگر چیزی اتفاق می‌افتاد، نمی‌فهمیدیم و اگر می‌فهمیدیم اظهار نمی‌کردیم، ولی امروز هم می‌فهمیم و هم لازم است اظهار کنیم؛ زیراکه در عدم اظهار، صدمه در حیات[۱] و زندگی ملیت خود می‌دانیم. آیا نمی‌بینید وجهه تمام دانشمندان این عصر به جانب امورات سیاسیّه و مقالات پلتیکیه[۲] شده [است]؟ علماء اعلام که هیچ وقتی در اینگونه امور اقدام نداشتند به تمام قدرت و نهایت تحمل مشقت، سعی در اثبات و استقرار این مشروعات جدیده[۳] می‌نمایند. آنها می‌دانند که چه موقع پرخطری را مصادف شده‌ایم. آنها می‌دانند که رشته حیات و زندگی ملّت ما به نازکی مویی شده [است]. برای خاطر خدا انصاف دهید و هیزم‌کش آتش نفاق و برهم زن مجلس اتفاق نباشید. رحم به حال خود و سایر مسلمانان نمایید. **پاورقی‌ها:** [۱] به نحو فاعلیه بالقسر: به صورت فعالیّت از روی اجبار و اکراه [۲] سگ شکاری [۳] مأمور اجرا و ضّبط و آخذ [۴] رفع شده، برطرف شده [۵] حمیّت: مردانگی، غیرت [۱] شناخته شده [۲] در اصل: راجعه [۳] اشاره به جنگ معروف میان آن دو کشور است که در ۱۹۰۵ (یک سال پیش از مشروطیت ایران) روی داد و در میان شگفتی مردم جهان، به پیروزی ژاپن و شکست نابا ورانه روسیه انجامید و اسطوره شکست‌ناپذیری روسیه، به عنوان قدرت برتر اروپایی را فرو ریخت و موجب شادمانی مردم ایران گردید. [۴] اشاره به مردم ایران است. [۱] در اصل: حیوة [۲] سیاسی [۳] مشروعات جدیده: منظور، نظام نوپای مشروطیت است.